De Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) viert zijn 25-jarig jubileum. Sinds de lancering in 1993 is de VTV uitgegroeid tot een essentieel instrument voor het monitoren en voorspellen van volksgezondheidstrends in Nederland. Gedurende deze periode zijn er tal van methodologische innovaties doorgevoerd, hebben scenarioplanning en trendanalyses zich ontwikkeld, en zijn de perspectieven op volksgezondheid geëvolueerd. In dit artikel worden de belangrijkste inzichten uit 25 jaar VTV besproken, evenals de veranderingen in de methodologie, het gebruik en de publicatievormen.
Een historische terugblik: de start van de VTV
De VTV begon in 1993 als een ambitieus project van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Het doel was om voor het eerst de volksgezondheid van Nederland systematisch in kaart te brengen en toekomstige trends te voorspellen. Het eerste rapport werd al snel bekend als het ‘epidemiologisch telefoonboek’ vanwege de grote hoeveelheid data en de omvangrijke presentatie. Het was een reactie op de succesvolle nationale milieuverkenning ‘Zorgen voor Morgen’, wat het RIVM inspireerde om een soortgelijke benadering toe te passen op het domein van de volksgezondheid.
Hoewel de beginjaren van de VTV vooral gericht waren op het kwantificeren van gezondheidsdata, lag de kracht van deze verkenningen al snel in de interdisciplinaire samenwerking. Een netwerk van wetenschappers, beleidsmakers en andere experts werd opgezet om de noodzakelijke expertise te bundelen en een robuust toekomstbeeld te schetsen.
Methodologische innovaties: van lineaire voorspellingen naar complexe scenario’s
De methodologie van de VTV heeft door de jaren heen een evolutie doorgemaakt. In de eerste edities werd sterk geleund op voorspellende modellen die gebruik maakten van historische gegevens, zoals sterfte- en morbiditeitscijfers. Echter, naarmate de complexiteit van volksgezondheidsvraagstukken toenam, werd het duidelijk dat lineaire voorspellingen onvoldoende waren om de toekomst nauwkeurig te schetsen. Dit leidde tot een verschuiving naar scenarioplanning, waarbij verschillende toekomstscenario’s werden ontwikkeld om onzekerheden en complexe dynamieken beter te kunnen begrijpen en anticiperen.
In plaats van alleen te vertrouwen op kwantitatieve gegevens, heeft de VTV ook kwalitatieve en normatieve perspectieven geïntegreerd. Dit betekent dat maatschappelijke waarden en diverse standpunten over gezondheid een belangrijke rol zijn gaan spelen in de analyse. Hierdoor is de VTV beter in staat om beleidsmakers en stakeholders te betrekken bij het formuleren van een gedeeld toekomstbeeld dat niet alleen feitelijk, maar ook maatschappelijk relevant is.
Veranderingen in gezondheidsperspectieven: van ziekte naar welzijn
Een ander belangrijk inzicht uit de 25 jaar VTV is de veranderende benadering van gezondheid. In de eerste edities van de VTV lag de nadruk voornamelijk op ziekte, sterfte en medische indicatoren. Echter, naarmate de VTV zich ontwikkelde, werd gezondheid steeds meer gezien als een breder concept dat ook welzijn, leefstijl en omgevingsfactoren omvat. In de meest recente edities worden gezondheid en ziekte niet langer gezien als tegenpolen, maar als aspecten van een continuüm waarin mensen met een chronische aandoening zich gezond kunnen voelen zolang ze geen beperkingen ervaren.
Deze verschuiving naar een meer holistische benadering van gezondheid heeft niet alleen invloed gehad op de inhoud van de VTV, maar ook op de manier waarop beleidsmakers de informatie interpreteren en toepassen. Gezondheid is niet langer uitsluitend een medische kwestie, maar een maatschappelijk fenomeen dat afhankelijk is van diverse factoren zoals leefomgeving, sociale netwerken en economische omstandigheden.
Veranderingen in doel, doelgroep en gebruik van de VTV
De VTV heeft in zijn 25-jarige bestaan een cruciale rol gespeeld als beleidsondersteunend instrument. In de beginjaren werd de VTV voornamelijk gebruikt door beleidsmakers om de zorgvraag te analyseren en prioriteiten te stellen op basis van objectieve data. Echter, naarmate de VTV evolueerde, is het gebruik ervan verbreed en wordt het ook ingezet in het onderwijs, de publieke gezondheidszorg en onderzoek. Zo maken gemeenten en regionale gezondheidsdiensten (GGD’en) gebruik van regionale VTV’s om lokale gezondheidsvraagstukken aan te pakken.
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) blijft een belangrijke gebruiker van de VTV, waarbij de verkenningen regelmatig worden aangehaald als basis voor beleidsnota’s en strategische beslissingen. De wisselwerking tussen de VTV en beleidsmakers is essentieel gebleken, waarbij kennis niet alleen wordt gedeeld, maar ook wordt vormgegeven door input van stakeholders en maatschappelijke actoren.
Deze bredere inzet heeft ook geleid tot een verandering in de vorm waarin de VTV wordt gepubliceerd. Van dikke rapporten en boeken is de VTV geëvolueerd naar een online platform met interactieve tools en infographics, zoals de Nationale Atlas Volksgezondheid. Deze transformatie is ingegeven door de behoefte om de VTV toegankelijker en gebruiksvriendelijker te maken voor een breed publiek.
Conclusie: De toekomst van de VTV
De VTV heeft in 25 jaar een enorme ontwikkeling doorgemaakt en is een onmisbaar instrument geworden voor volksgezondheid in Nederland. Door een combinatie van kwantitatieve en kwalitatieve benaderingen, scenarioplanning en samenwerking met diverse stakeholders, biedt de VTV inzichten die beleidsmakers en andere professionals helpen om toekomstige uitdagingen beter te begrijpen en aan te pakken.
Met de voortdurende veranderingen in de samenleving en de opkomst van nieuwe technologieën, staat de VTV voor de uitdaging om zichzelf te blijven vernieuwen. De digitale transformatie van de VTV is een stap in de goede richting, en de VTV blijft zich aanpassen aan de behoeften van gebruikers en de eisen van de tijd.
Je kunt het magazine als pdf downloaden op de website van het RIVM
Lees over de verschillende edities van de Volksgezondheid Toekomstverkenning van het RIVM:
VTV 1993, De gezondheidstoestand van de Nederlandse bevolking in de periode 1950 -2010
VTV 2002, Gezondheid op koers?
VTV 2006, Zorg voor gezondheid
VTV 2010, Van gezond naar beter
VTV 2014, Een gezonder Nederland
STV 2017, Sport Toekomstverkenning
VTV 2018, Een gezond vooruitzicht
VTV 2020, Verder kijken dan corona, over de toekomst van onze gezondheid