In 2019 publiceerde het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in samenwerking met het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) de “Toekomstverkenning mantelzorg aan ouderen in 2040”. Dit onderzoek, uitgebracht in november 2019, onderzoekt de verwachte ontwikkelingen in vraag en aanbod van mantelzorg voor zelfstandig wonende 75-plussers in Nederland tot het jaar 2040. Het doel van de verkenning is om inzicht te geven in de toekomstige beschikbaarheid van mantelzorg en de impact van demografische en epidemiologische veranderingen op de zorgvraag.
Doel en doelgroep
Het hoofddoel van dit rapport is beleidsmakers, overheidsinstanties, en maatschappelijke organisaties te informeren over de verwachte ontwikkelingen in de mantelzorg voor ouderen. Met deze verkenning wil het SCP de discussie over de toekomst van mantelzorg tijdig aanwakkeren, zodat er passende beleidsmaatregelen kunnen worden ontwikkeld. Het rapport richt zich specifiek op de ondersteuning van zelfstandig wonende ouderen, een groeiende groep door de toenemende vergrijzing en de trend naar langer thuis wonen.
Tijdshorizon
De toekomstverkenning kijkt naar de periode 2018 tot 2040, waarbij de ontwikkeling van zowel het aantal mantelzorgontvangers als mantelzorggevers wordt onderzocht. De keuze voor 2040 als eindjaar komt voort uit beschikbare ramingen van demografische en epidemiologische gegevens, die voldoende inzicht bieden in de verwachte gezondheidstoestand van ouderen en de regionale bevolkingsontwikkeling.
Methode en aanpak
Het rapport baseert zich op een combinatie van bevolkings- en huishoudensprognoses van het PBL en het CBS, aangevuld met enquêtes van het SCP over mantelzorg geven en ontvangen uit 2014-2016. De methode voor de ramingen omvat:
- Demografische projecties: Door regionale prognoses toe te passen op de vraag en aanbod van mantelzorg, biedt de studie inzicht in de verschillen tussen stedelijke en landelijke gebieden. Dit komt door regionale variaties in vergrijzing, binnenlandse migratie, en levensverwachting.
- Epidemiologische modellen: De studie houdt rekening met de verwachte gezondheidstoestand van ouderen, waarbij een onderscheid wordt gemaakt tussen 75-84-jarigen en 85-plussers. Dit onderscheid is gebaseerd op de verwachting dat jongere ouderen in betere gezondheid verkeren dan de oudste ouderen, wat invloed heeft op hun zorgbehoefte.
- Scenario-analyse: Drie scenario’s worden uitgewerkt om de invloed van verschillende aannames te verkennen:
- Een scenario waarin alleen demografische veranderingen worden meegenomen.
- Een optimistisch scenario met een dalende zorgbehoefte voor alle ouderen door verbeterde gezondheid.
- Een middenvariant waarin alleen de 75-84-jarigen profiteren van gezondheidsverbeteringen.
Belangrijkste trends
De toekomstverkenning identificeert een aantal belangrijke trends die de mantelzorgsituatie in 2040 zullen beïnvloeden:
- Vergrijzing en demografische verschuivingen: Door de vergrijzing stijgt het aantal 75-plussers sterk, met name in landelijke gebieden door wegtrekkende jongeren. Verwacht wordt dat het aantal zelfstandig wonende 75-plussers in Nederland zal toenemen met bijna 82% tussen 2020 en 2040.
- Regionale verschillen: In landelijke gebieden zoals Oost-Groningen, Delfzijl, en de Achterhoek zal het aantal ouderen relatief sneller toenemen, terwijl stedelijke gebieden een jongere leeftijdsopbouw hebben. Hierdoor ontstaat een onevenwichtigheid in de beschikbaarheid van mantelzorg per regio.
- Gezondheidsverbetering onder ouderen: Er wordt een lichte verbetering in de gezondheid van ouderen verwacht, voornamelijk in de groep van 75-84 jaar, waardoor deze minder afhankelijk zal zijn van mantelzorg. Echter, bij 85-plussers wordt geen significante gezondheidswinst verwacht, wat betekent dat deze groep vaker mantelzorg zal blijven ontvangen.
- Afname van de mantelzorg ratio: In 2018 waren er vijf mantelzorggevers op één mantelzorgontvanger. Dit daalt naar verwachting in 2040 naar slechts drie mantelzorggevers per ontvanger. Vooral in landelijke gebieden zal de druk toenemen, aangezien daar de verhouding gevers-ontvangers lager ligt.
- Toename van zorgverlening onder ouderen: Het aantal ouderen dat mantelzorg aan andere ouderen verleent, zal stijgen. Dit komt doordat ouderen vaker voor hun partner of leeftijdsgenoten zullen zorgen. Tegelijkertijd zal de zorgverlening door kinderen afnemen.
Scenario’s
Het rapport schetst drie mogelijke scenario’s die de verhouding tussen mantelzorggevers en -ontvangers voorspellen. Deze scenario’s variëren op basis van de veronderstellingen rondom gezondheid en zorgbehoefte van ouderen:
- Puur demografisch scenario: Als alleen de toename in het aantal ouderen wordt meegenomen, zal het aantal mantelzorgontvangers bijna verdubbelen, zonder dat er voldoende extra zorgverleners bijkomen.
- Optimistisch scenario met gezondheidswinst: Indien alle ouderen in betere gezondheid verkeren, zal de zorgbehoefte dalen. Dit scenario leidt tot een ratio van ongeveer 3,4 mantelzorggevers per ontvanger.
- Middenvariant: In dit meest realistische scenario profiteren alleen de jongere ouderen (75-84) van gezondheidswinst, terwijl de zorgbehoefte van 85-plussers gelijk blijft. Dit leidt tot een ratio van 3 mantelzorggevers per ontvanger.
Prognoses
Het rapport toont aan dat de mantelzorg voor ouderen in Nederland de komende decennia onder toenemende druk komt te staan. Met name in landelijke gebieden zal de vraag naar mantelzorg toenemen, terwijl de beschikbaarheid van mantelzorgverleners relatief achterblijft. Zelfs in het meest optimistische scenario blijft er een tekort aan mantelzorgers bestaan, wat een beleidsuitdaging vormt. Een aantal prognoses onderbouwt deze verwachtingen:
- Stijging van het aantal mantelzorgontvangers: Het aantal zelfstandig wonende ouderen van 75 jaar en ouder dat mantelzorg nodig heeft, zal tussen 2018 en 2040 naar verwachting toenemen met ongeveer 70%, van bijna 230.000 personen in 2018 tot bijna 390.000 in 2040(Toekomstverkenning+mant…).
- Daling in de verhouding tussen gevers en ontvangers: De verhouding van mantelzorggevers tot ontvangers zal aanzienlijk dalen. In 2018 waren er nog vijf mantelzorggevers per ontvanger; tegen 2040 wordt verwacht dat er slechts drie mantelzorggevers per ontvanger zullen zijn(Toekomstverkenning+mant…).
- Groei van onderlinge zorg door ouderen: De verwachting is dat ouderen vaker zorg aan leeftijdsgenoten zullen verlenen. In 2018 was 10% van de mantelzorggevers ouder dan 75 jaar, en dit zal in 2040 naar bijna 18% stijgen, vooral in krimpregio’s waar de bevolking veroudert(Toekomstverkenning+mant…).
- Regionale verschillen: De vergrijzing en afhankelijkheid van mantelzorg zullen het grootst zijn in landelijke gebieden en krimpregio’s zoals de Achterhoek, Oost-Groningen en delen van Limburg, waar relatief minder jongere mantelzorgers beschikbaar zullen zijn door de ontgroening en vergrijzing van de bevolking(Toekomstverkenning+mant…).
- Impact van gezondheidsontwikkelingen: Een mogelijke verbetering in de gezondheid van 75-84-jarigen kan de druk op mantelzorg enigszins verlichten. Voor 85-plussers wordt echter nauwelijks gezondheidswinst verwacht, wat betekent dat hun zorgvraag zal blijven toenemen(Toekomstverkenning+mant…).
- Beperkte toename van mantelzorggevers: Terwijl het aantal mantelzorgontvangers aanzienlijk zal stijgen, wordt slechts een lichte stijging van het aantal mantelzorggevers verwacht (ongeveer 7%) van 1,11 miljoen naar 1,18 miljoen tussen 2018 en 2040(Toekomstverkenning+mant…).
Aanbevelingen
De toekomstverkenning benadrukt dat de overheid en maatschappelijke organisaties tijdig moeten inspelen op de verwachte ontwikkelingen door:
- Het stimuleren van beleid dat mantelzorg ondersteunt, bijvoorbeeld via mantelzorgverlof en flexibiliteit in werktijden.
- Het bevorderen van gezondheidspreventie voor ouderen, zodat de afhankelijkheid van zorg vermindert.
- Het versterken van regionale samenwerking om mantelzorgaanbod beter af te stemmen op de regionale zorgvraag.