In de Ruimtelijke Verkenning 2019 beschrijft het PBL een vooruitblik naar 2049, een periode van dertig jaar, waarin mogelijke toekomstige ontwikkelingen, nieuwe uitdagingen en opvattingen worden onderzocht die van belang zijn op verschillende schaalniveaus, van gemeentelijk tot nationaal niveau. Dit wordt gedaan aan de hand van vier verhalende scenario’s: Bubbelstad, Groenrijk, Beursplein en Eigenwijk.
Nederland staat aan de vooravond van ingrijpende veranderingen die moeilijk te voorspellen zijn, waaronder de energietransitie, de snelle ontwikkeling van datatechnologie, veranderende huishoudsamenstellingen en verschuivende bestuurlijke verhoudingen. Deze ontwikkelingen brengen nieuwe vragen met zich mee. Hoe zal virtual of augmented reality bijvoorbeeld de ervaring van de stedelijke omgeving beïnvloeden? Is de zelfrijdende auto een geëvolueerde versie van het huidige voertuig of een volledig nieuw concept? En welke veranderingen brengt het met zich mee als bedrijven snelwegen gaan beheren in plaats van de overheid?
De onzekerheden die in deze verkenning worden aangekaart, kunnen volgens het PBL niet worden opgelost met meer data, geavanceerde statistieken of betere modellen. Beleidsmakers moeten dus leren omgaan met deze onzekerheden. Hun opdracht wordt nog complexer omdat in de toekomst de visie op beleidskwesties en de opvattingen over stedelijke regio’s en mobiliteit kunnen veranderen. In de afgelopen decennia is de stad bijvoorbeeld aangepast aan auto’s; zullen we dit beleid voortzetten voor zelfrijdende auto’s of moeten steden zich aanpassen aan deze nieuwe technologie? En wat zijn de implicaties voor regio’s en verkeer als we in de toekomst sociale rechtvaardigheid of veiligheid als centrale beleidsdoelen stellen?
In de ruimtelijke verkenning zijn op basis van het social perspectives framework vier scenario’s voor het jaar 2049 uitgewerkt. Het gaat om vier verhalende scenario’s: Bubbelstad, Groenrijk, Beursplein en Eigenwijk.
Als basis voor de scenario’s zijn coalities tussen de perspectieven gemaakt die dominant zijn in de verschillende scenario’s:
Bubbelstad
In het scenario Bubbelstad verenigen stedelingen zich in aparte lifestylecollectieven (bubbels) en vormen zij samen met bijpassende marktpartijen de maatschappij. De rol van de overheid is beperkt. Digitale communicatie wordt belangrijker dan fysieke infrastructuur in het stedelijke netwerk. Er wordt minder gereisd en ruimtes worden flexibel gebruikt met behulp van virtual reality.
Groenrijk
In het scenario Groenrijk organiseert de Rijksoverheid onder toenemende maatschappelijke druk een systeemtransitie naar een groene, circulaire samenleving. Een individueel planeetpuntenbudget beperkt de mobiliteit en stimuleert stedelingen om beschikbare middelen te delen. Nabijheid van wonen, werken en recreatie staat centraal in de stad, waardoor lopen en fietsen de norm worden.
Beursplein
In het scenario Beursplein staan prestatie, zelfontwikkeling en zelfredzaamheid centraal als dominante waarden. Grote marktpartijen nemen het voortouw, waarbij de overheid zekerheid biedt. In de stedelijke regio ontstaan grote ruimtelijke contrasten, zoals luxe woon-werkwoonenclaves in het centrum en wijken met lagere leefomgevingskwaliteit op afstand. Veel mensen zijn dagelijks lang onderweg tussen woning en werk.
Eigenwijk
In het scenario Eigenwijk voelen mensen zich sterk verbonden met hun eigen buurt, wijk of stad. Geborgenheid en kleinschaligheid staan centraal. Lokale gemeenschappen hebben zeggenschap over hun directe leefomgeving, wat afstemming bemoeilijkt over grootschalige voorzieningen en bovenlokale infrastructuur. Mobiliteit speelt zich voornamelijk af binnen de eigen wijk of stad; niet hoeven reizen wordt als een kwaliteit beschouwd.
Elk scenario schetst zowel de situatie in 2049 als de weg ernaartoe; hoe heeft die toekomst zich kunnen ontvouwen? De scenario’s zijn bedoeld om bestuurders en beleidsmakers te helpen de toekomst te verkennen, gesprekken te faciliteren en te inspireren tijdens strategische fasen van het beleidsproces.
Naast het rapport heeft het PBL ook een website gepubliceerd genaamd ‘oefenen met de toekomst’. Hierop zijn de filmpjes te zien die zijn gemaakt over de scenario’s en kunnen lezers een quiz doen om te zien welk scenario het beste bij hen past.
In 2023 heeft het PBL vier nieuwe scenario’s uitgebracht over Nederland in 2050 die gebaseerd zijn op de maatschappijbeelden uit deze verkenning uit 2019.
Lees hier over de andere edities van de Ruimtelijke Verkenning:
RPB (2003): Scene; een kwartet ruimtelijke scenario’s voor Nederland
RPB, MNP en CPB (2006): Welvaart en leefomgeving, een scenariostudie voor Nederland in 2040
PBL (2010): Bestendigheid van WLO-scenario’s
PBL (2011): Ruimtelijke Verkenning 2011 – Nederland in 2040, een land van regio’s
PBL en CPB (2013): Welvaart en Leefomgeving – Horizonscan
PBL (2023): Ruimtelijke Verkenning 2023 – Vier scenario’s voor de inrichting van Nederland in 2050