In 1992 publiceerde het Centraal Planbureau (CPB) de scenariostudie “Scanning the Future: a long-term scenario study of the world economy 1990-2015”. Deze studie markeerde een belangrijke verschuiving in de aanpak van het CPB, omdat het zich voor het eerst richtte op de langetermijnontwikkelingen van de wereldwijde economie in plaats van alleen op de Nederlandse context. Deze bredere focus was ingegeven door de toenemende internationale afhankelijkheden en globalisering. De studie bood beleidsmakers en andere belanghebbenden vier alternatieve toekomstscenario’s om inzicht te krijgen in mogelijke economische en maatschappelijke ontwikkelingen tot 2015.
Doel van de verkenning
Het doel van de verkenning was om een beter begrip te krijgen van de langetermijntrends en -ontwikkelingen in de wereldwijde economie en hun mogelijke impact op de Nederlandse economie. Door het opstellen van scenario’s wilde het CPB beleidsmakers helpen om strategische beslissingen te nemen die inspelen op onzekerheden en mondiale dynamieken. Deze studie was bedoeld om te anticiperen op belangrijke mondiale trends zoals technologische innovatie, demografie, en internationalisering, en om mogelijke beleidskeuzes te identificeren die economische groei en stabiliteit konden ondersteunen.
Methodologie: Een nieuwe benadering
In tegenstelling tot eerdere verkenningen van het CPB, speelde het gebruik van econometrische modellen een minder prominente rol in deze verkenning. Hoewel modellen nog steeds werden gebruikt, lag de nadruk op economische theorieën die niet gemakkelijk in wiskundige formules konden worden gevat. Er werd vooral gekeken naar de interactie tussen economische en niet-economische factoren. Dit multidisciplinaire perspectief hielp bij het ontwikkelen van scenario’s die zowel economische als maatschappelijke en politieke dimensies integreerden.
Daarnaast probeerde het CPB de studie toegankelijk te maken door een informele schrijfstijl te hanteren om een breder publiek te bereiken, buiten de traditionele kringen van economen en beleidsmakers.
De vier scenario’s voor de wereldwijde economie
- Global Shift:
- Kernpunten: De technologische verandering en innovatie zijn de belangrijkste drijvende krachten in dit scenario. Ondernemerschap en marktcompetitie zijn essentieel om deze krachten te benutten. Economieën die in staat zijn om deze dynamiek te omarmen, zullen snelle groei en transformatie ervaren.
- Challenges/Trends:
- Technologische vooruitgang
- Globalisering en internationalisering van markten
- Aanpassingsvermogen van bedrijven en individuen
- Marktstructuren die voortdurend veranderen door concurrentie
- European Renaissance:
- Kernpunten: Dit scenario richt zich op intensieve samenwerking en coördinatie binnen Europa om economische groei en innovatie te stimuleren. Europese landen overwinnen de “Eurosclerose” door samen te investeren in technologie, infrastructuur en onderwijs, wat resulteert in een versterkte concurrentiekracht op de wereldmarkt.
- Challenges/Trends:
- Innovatie en investeringen in infrastructuur
- Internationale samenwerking, vooral binnen Europa
- Demografische veranderingen en vergrijzing
- Herstel van markten door gecoördineerde beleidsacties
- Global Crisis:
- Kernpunten: Dit pessimistische scenario schetst een terugtrekking van globalisering en de opkomst van regionale economieën die voornamelijk afhankelijk zijn van hun eigen middelen. Internationale samenwerking faalt, en economische stagnatie, voedsel- en energieproblemen nemen toe.
- Challenges/Trends:
- Demografische druk en migratie
- Energieproblemen en verschuiving naar nucleaire energie
- Gebrek aan internationale samenwerking
- Voedselvoorziening en milieuproblemen
- Transatlantic Market:
- Kernpunten: Dit scenario focust op een sterke samenwerking tussen de Verenigde Staten en Europa. Door liberalisatie van de handel en technologische samenwerking verbeteren deze regio’s hun productiviteit en concurrentiepositie, terwijl ze gezamenlijk mondiale uitdagingen aanpakken.
- Challenges/Trends:
- Internationalisering en liberalisatie van de handel
- Technologische samenwerking tussen regio’s
- Migratie en demografische veranderingen
- Marktstructuren en de dynamiek van concurrentie in een trans-Atlantische context
Belangrijkste bevindingen en beleidsimplicaties
De CPB-studie toonde aan dat de toekomst van de wereldwijde en Nederlandse economie sterk afhankelijk is van mondiale trends zoals technologie, demografie, en internationalisering. Elk scenario bood beleidsmakers inzicht in de manier waarop verschillende combinaties van deze trends konden uitpakken, en welke beleidskeuzes nodig waren om de Nederlandse economie flexibel en veerkrachtig te maken. De studie benadrukte het belang van samenwerking, innovatie, en aanpassingsvermogen om economische groei te waarborgen in een dynamische en onzekere wereld.
Conclusie: Scenario’s als hulpmiddel voor strategisch beleid
De scenariostudie “Scanning the Future” markeerde een verschuiving in de manier waarop het CPB lange termijnverkenningen uitvoerde, met een wereldwijde focus en een multidimensionale benadering. Door vier diverse toekomstbeelden te schetsen, stelde het CPB beleidsmakers in staat om zich beter voor te bereiden op mondiale dynamieken en om flexibele en strategische keuzes te maken. Deze studie blijft een invloedrijk voorbeeld van hoe scenario’s kunnen bijdragen aan toekomstgericht economisch beleid en hoe zij helpen om onzekerheden beter te begrijpen en te beheersen.
De publicatie Scanning the Future is volledig te downloaden op de website van het CPB
Hieronder volgt een overzicht van enkele belangrijke CPB-toekomstverkenningen door de jaren heen:
1955: Een verkenning der economische toekomstmogelijkheden van Nederland
Drie scenario’s voor de economische ontwikkeling tussen 1950 en 1970. Deze scenario’s zijn gebaseerd op variaties in economische groei, met verschillende aannames over groeipercentages.
1985: De Nederlandse economie op de lange termijn
Drie scenario’s tot 2010, met focus op verschillende internationale contexten. Het CPB varieerde de scenario’s op basis van mondiale economische omstandigheden, zoals langdurige stagnatie of gematigde groei.
1992: Scanning the future (Nederlandse versie: Nederland in drievoud)
Hier werden drie economische perspectieven uitgewerkt zonder gebruik te maken van een middenweg of gemiddeld scenario. De scenario’s waren gebaseerd op variërende aannames over markten en overheid: een evenwichtsperspectief (rationele markten), een coördinatieperspectief (overheidsinterventie) en een vrijemarktperspectief (weinig overheidsinterventie).
2003: Four futures of Europe
In deze verkenning werden vier scenario’s gemaakt door een assenkruis te gebruiken, waarbij de horizontale as het niveau van internationale samenwerking vertegenwoordigde (hoog versus laag) en de verticale as de verdeling van verantwoordelijkheden (publiek versus privaat). Dit creëerde vier unieke toekomstbeelden voor Europa en Nederland.
2010: The Netherlands of 2040
Dit rapport gebruikte opnieuw een assenkruis om vier scenario’s te ontwikkelen. De assen bestonden uit geografische spreiding versus concentratie van kennis en het karakter van economische activiteiten (specialisatie versus generalisatie). Dit model gaf inzicht in de ruimtelijke en economische inrichting van Nederland in de toekomst.
2024: Kiezen voor later: vier visies voor 2050
Voor deze recente verkenning werden vier scenario’s ontwikkeld door maatschappelijke waarden en beleidskeuzes als uitgangspunt te nemen (zonder gebruik te maken van een traditioneel assenkruis). Elk scenario belichtte een andere beleidsrichting, zoals marktwerking, duurzaamheid, autonomie, of solidariteit.