Met klimaatverandering en de verstedelijkingsopgave staan Nederland en andere delta-regio’s voor de uitdaging om klimaatbestendige, duurzame woonoplossingen te ontwikkelen. Een innovatieve benadering voor deze uitdagingen is de ‘drijvende stad’. In samenwerking met verschillende stakeholders, waaronder PosadMaxwan, PAS, Blue Revolution, en The Positive Lab, is een ontwerpend onderzoek uitgevoerd naar de haalbaarheid van stedelijke ontwikkeling op water. In 2023 werden de eerste inzichten gepubliceerd in het ‘handboek drijvende steden’ en in juli 2024 verscheen het rapport ‘Verdiepend onderzoek in de potentie van de drijvende stad’.
Doel en doelgroep
Het onderzoek richt zich op beleidsmakers, stedelijke ontwikkelaars, architecten, en investeerders, met als doel het bieden van haalbare en schaalbare oplossingen voor klimaatbestendige verstedelijking. Door het concept van de drijvende stad te onderzoeken, streeft het project naar een veerkrachtige stedelijke omgeving die niet alleen waterbestendig is, maar ook een diverse en aantrekkelijke leefruimte biedt voor verschillende bevolkingsgroepen.
Methoden
Het onderzoek, gefinancierd door het Stimuleringsfonds voor de Creatieve Industrie en ondersteund door onder meer de gemeente Utrecht en het Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden, combineert GIS-data-analyse, casestudies, en workshops. Een voorbeeld hiervan is de fictieve casus Rijnenburg, gebruikt om de financiële haalbaarheid en maatschappelijke meerwaarde van drijvend bouwen te toetsen.
In workshops zijn mogelijke financiële modellen verkend, waaronder een traditioneel grondexploitatiemodel en een maatschappelijk investeringsmodel. Het laatstgenoemde model onderzoekt hoe maatschappelijke waarde kan worden gecreëerd door partijen zoals gemeenten, investeerders, en verzekeraars vroeg in het proces te betrekken.
Belangrijke Trends en Ontwikkelingen
- Klimaatverandering en waterveiligheid: Met een verwachte zeespiegelstijging en toenemende regenval wordt Nederland steeds kwetsbaarder voor overstromingen. Traditionele oplossingen schieten tekort, waardoor nieuwe woonconcepten nodig zijn die kunnen meebewegen met de wateromstandigheden.
- Stedelijke dichtheid en functiemenging: De drijvende stad wordt ontwikkeld met het oog op hoge dichtheid en functiemenging, waardoor een dynamische en diverse omgeving kan ontstaan die vergelijkbaar is met stedelijke centra op land.
- Inclusiviteit en betaalbaarheid: Door variatie in woningtypes en prijsklassen te bieden, streeft de drijvende stad naar een toegankelijke woonomgeving voor een breed scala aan bewoners.
- Ecologische waarde: Drijvende steden creëren niet alleen ruimte voor wonen, maar stimuleren ook natuurontwikkeling en biodiversiteit, zowel boven als onder het wateroppervlak.
Toekomstbeelden
De drijvende stad biedt een toekomstvisie waarin wonen, werken, en recreëren in harmonie met het water mogelijk wordt. Het project schetst verschillende beelden, waaronder:
- Teokomstbeeld ‘meebewegen‘: Bij een toenemende zeespiegelstijging past Nederland zich aan door steden en infrastructuur te ontwikkelen die kunnen drijven of zich anderszins aanpassen aan waterfluctuaties.
- Toekomstbeeld grootschalige waterontwikkeling’: In gebieden zoals de Merwe Vierhavens in Rotterdam kan grootschalig drijvend bouwen worden ingezet om waterberging, natuur, en wonen te combineren.
Verder worden er ‘stel dat’ scenario’s gepresenteerd in het eindrapport. De ‘stel dat’-scenario’s voor drijvende steden zijn ontwikkeld om inzicht te bieden in mogelijke toekomstbeelden en om beleidsmakers, ontwikkelaars, en investeerders bewust te maken van de potentiële waarde en uitdagingen van drijvend bouwen. Deze scenario’s zijn opgebouwd vanuit een ontwerpend onderzoeksproces, waarbij meerdere stakeholders en financiële modellen zijn betrokken om realistische en haalbare oplossingen te verkennen:
1. Stel dat drijvende steden op bestaand wateroppervlak worden ontwikkeld
In dit scenario wordt de potentie van bestaand wateroppervlak benut voor het realiseren van drijvende woningen en voorzieningen. De onderzoekers identificeren ongeveer 40.000 hectare aan wateroppervlakken, zoals havens en meren, die geschikt zijn voor dergelijke ontwikkelingen. Hierbij wordt gesteld dat slechts 3% van deze beschikbare wateroppervlakken nodig zou zijn om in de volledige Nederlandse woningbouwbehoefte van één miljoen woningen te voorzien, bij een woonverdichting van 65 woningen per hectare.
2. Stel dat drijvende steden zich richten op nieuwe en bestaande wateroppervlakken met overstromingsrisico
Met klimaatverandering wordt verwacht dat veel gebieden die nu nog op land zijn, in de toekomst vaker te maken krijgen met overstromingen. Het scenario verkent hoe drijvende steden kunnen bijdragen aan de bebouwing in gebieden met een hoog overstromingsrisico. Door wateroppervlakken aan te passen aan overstromingspatronen, biedt dit toekomstbeeld niet alleen ruimte voor woningen, maar dient het ook als klimaatbuffer. Dit toekomstbeeld kan helpen om de druk op landinfrastructuur te verminderen door klimaatbestendige woonoplossingen te bieden die meebewegen met het water.
3. Stel dat drijvende steden worden geïntegreerd in bestaande stedelijke netwerken
Dit scenario ziet de drijvende stad niet als geïsoleerde gemeenschap, maar als een integraal onderdeel van bestaande steden. Door deze ontwikkeling nabij OV-knooppunten en stadshubs te plaatsen, wordt de drijvende stad efficiënt verbonden met het stedelijke netwerk. Bewoners hebben daardoor toegang tot voorzieningen zoals deelauto’s, fietsen en boten, wat de mobiliteit vergemakkelijkt zonder dat extra infrastructuur nodig is. Dit draagt bij aan een naadloze integratie van de stad op het water met bestaande infrastructuren.
4. Stel dat drijvende steden fungeren als zelfvoorzienende ecosystemen
In deze toekomstvisie wordt de drijvende stad ontworpen als een autonoom ecosysteem dat zelf energie opwekt, water recyclet, en zelfs voedsel produceert via daktuinen en aquacultuur. Dit maakt de stad minder afhankelijk van externe bronnen en versterkt de duurzaamheid en veerkracht van de gemeenschap. Het zelfvoorzienende model biedt ook voordelen voor het milieu door de ecologische voetafdruk van de stad te verkleinentel dat drijvende steden bijdragen aan het herstel van biodiversiteit** Drijvende steden kunnen bijdragen aan biodiversiteit door bijvoorbeeld wetlands en onderwaternatuur toe te voegen, wat een habitat biedt voor planten en dieren. In dit scenario zijn de steden ontworpen met groene daken, ecologische oevers, en drijvende groene eilanden, die dienen als schuilplaatsen en voedselbronnen voor verschillende diersoorten. Dit biedt niet alleen voordelen voor de ecologie, maar maakt de stad ook aantrekkelijker en leefbaarder
5. Stel dat de drijvende stad functioneert als een klimaatbuffer
Drijvende steden kunnen bijdragen aan de waterveiligheid door overtollig water tijdelijk op te slaan tijdens periodes van zware regenval en hoogwater. Dit vermindert het risico op overstromingen in nabijgelegen gebieden. Het toekomstbeeld ziet de stad niet alleen als woonlocatie, maar ook als onderdeel van een robuust waterbeheersysteem, wat belangrijk is voor de langetermijnstrategie om Nederland klimaatbestendig te maken.
Tijdshorizon
De tijdshorizon van het onderzoek richt zich op de komende 30 tot 50 jaar, waarin de effecten van klimaatverandering waarschijnlijk steeds merkbaarder worden en innovatieve woonoplossingen noodzakelijk zijn.
Belangrijkste conclusies
Het onderzoek concludeert dat drijvende steden een financieel haalbare optie kunnen zijn, vooral als maatschappelijke waarde en samenwerkingsverbanden vanaf de ontwerpfase centraal staan. Hoewel initiële investeringen hoger kunnen zijn, biedt drijvend bouwen op de lange termijn voordelen, zoals lagere onderhoudskosten en minder risico op klimaatschade. Het maatschappelijk investeringsmodel toont aan dat, door baathebbers zoals zorgverzekeraars en grondeigenaren mede-investeren, de financiële haalbaarheid aanzienlijk vergroot kan worden.