De Denktank Nederland 2040, een initiatief van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en adviesbureau De Argumentenfabriek, heeft een ambitieus doel gesteld: Nederland voorzien van een inspirerend en samenhangend toekomstbeeld voor het jaar 2040. Dit toekomstbeeld dient als leidraad voor beleidsmakers, burgers en bedrijven om samen te werken aan een krachtiger, groener en menselijker Nederland. Maar wat houdt dit toekomstbeeld precies in?
Trends en ontwikkelingen
De Denktank Nederland 2040 identificeert diverse belangrijke trends die de basis vormen voor hun toekomstbeeld. Er is gebruik gemaakt van trends en prognoses die zijn gebaseerd op gerenommeerde bronnen zoals het CBS, CPB en internationale organisaties als de OECD en het IPCC Hoewel het niet expliciet benoemd wordt is duidelijk te zien dat voor deze trendinventarisatie gebruik is gemaakt van acroniem DESTEP (demografie, economie, sociaal-cultureel, technologie, environment en politiek) Hieronder worden de belangrijkste trends opgesomd en kort toegelicht:
1. Klimaat en natuur
- Warmere aarde en ander klimaat: De temperatuur in Nederland blijft stijgen, wat resulteert in een veranderend klimaat met meer droge lentes en extreme zomerse buien. De zeespiegel stijgt, wat extra druk zet op het waterbeheer.
- Afname van biodiversiteit: Wereldwijd neemt de biodiversiteit verder af door vervuiling, economische groei en bevolkingsgroei. Dit heeft negatieve gevolgen voor ecosystemen en de leefbaarheid van de aarde.
- Meer grondstoffengebruik: De wereldwijde vraag naar grondstoffen blijft stijgen, ondanks verbeteringen in efficiëntie. Dit zorgt voor grotere uitdagingen rondom duurzaamheid en circulaire economie
2. Bevolkingsgroei en vergrijzing
- Groei van de bevolking: In 2040 zal Nederland tussen de 18 en 21 miljoen inwoners tellen. Deze groei wordt vooral aangedreven door migratie en een hogere levensverwachting.
- Vergrijzing: Het aantal 75-plussers verdubbelt bijna tussen 2020 en 2040. Dit leidt tot een grotere zorgvraag en minder mantelzorgers per oudere.
- Toename van eenpersoonshuishoudens: Er komen meer huishoudens, waarvan een groot deel uit alleenwonende ouderen bestaat.
- Regionale verschillen: Steden groeien, terwijl regio’s zoals Limburg en Zeeland te maken krijgen met bevolkingskrimp.
3. Digitale revoluties en artificiële intelligentie
- Automatisering en AI: Technologieën zoals kunstmatige intelligentie, robotica en digitalisering blijven de samenleving transformeren. Dit biedt kansen voor productiviteitsgroei, maar brengt ook risico’s zoals cybercriminaliteit en desinformatie.
- Meer digitale conflicten: Conflicten tussen staten worden vaker digitaal uitgevochten, zoals door cyberaanvallen op infrastructuur.
4. Geopolitieke verschuivingen
- Opkomst van China en India: China wordt in 2040 de grootste economie ter wereld, gevolgd door India. Europa en de VS verliezen relatief economisch gewicht.
- Migratie en diversiteit: Het aandeel inwoners met een migratieachtergrond groeit, en binnen deze groep neemt de diversiteit toe. Dit heeft invloed op de demografische samenstelling en sociale dynamiek in Nederland
5. Sociale versplintering en onvrede
- Wantrouwen in politiek en overheid: Ondanks een hoog onderling vertrouwen tussen burgers, blijft het vertrouwen in politici en overheid laag. Dit voedt gevoelens van onvrede en polarisatie.
- Meer sociale spanningen: Economische ongelijkheid en druk op sociale voorzieningen kunnen leiden tot meer verdeeldheid in de samenleving.
6. Politieke onmacht en beleidscomplexiteit
- Gebrek aan daadkracht: De huidige complexe regelgeving en fragmentatie in beleid belemmert het vermogen van de overheid om effectief op lange termijn te plannen en te reageren.
- Toenemende behoefte aan eenvoud: Burgers en bedrijven hebben behoefte aan een overheid die begrijpelijk, voorspelbaar en toegankelijk is
Trends > grand challenges
De Denktank heeft de trend geherformuleerd als grand challenges om te benadrukken waarom verandering onvermijdelijk is:
- Klimaat en natuur: De stijgende zeespiegel en afname van biodiversiteit vragen om urgente en duurzame oplossingen.
- Bevolkingsgroei en vergrijzing: Nederland zal in 2040 ongeveer 20 miljoen inwoners tellen, met een sterk vergrijzende bevolking.
- Digitale revoluties: Technologieën zoals AI en robotica zullen onze manier van werken en leven ingrijpend veranderen.
- Geopolitieke verschuivingen: Europa verliest relatief terrein aan economische grootmachten zoals China en India.
- Sociale versplintering: Onvrede en wantrouwen tegenover politiek en instellingen vragen om herstel van sociale cohesie.
- Politieke onmacht: Het huidige gebrek aan daadkracht belemmert noodzakelijke hervormingen.
Van trends naar grand challenges naar toekomstbeeld
Naast de trends en grand challenges legt de Denktank met name nadruk op hun toekomstvisie voor Nederland. De Denktank schetst een toekomst waarin Nederland in 2040 krachtiger, groener en menselijker is geworden. De visie is opgebouwd rond deze drie centrale doelen:
- Een krachtiger Nederland:
- Een toekomst waarin de economie veerkrachtig is, met een overheid die eenvoudiger, betrouwbaarder en wendbaarder is.
- Innovaties en technologie worden optimaal benut om economische en maatschappelijke uitdagingen aan te gaan.
- Een groener Nederland:
- Nederland heeft in 2040 een circulaire economie, waar duurzaamheid centraal staat in productie, consumptie en energievoorziening.
- Klimaatverandering wordt tegengegaan door grootschalige transities in mobiliteit, industrie en landbouw.
- Een menselijker Nederland:
- Sociale cohesie wordt versterkt door een inclusieve samenleving waarin iedereen zich gehoord en gesteund voelt.
- Gezondheid en welzijn staan centraal, met een verschuiving van zorgconsumptie naar preventie en kwaliteit van leven
Hoewel het document ruimte laat voor discussie, ontbreekt er een expliciete vergelijking van alternatieve toekomstpaden. Dit maakt het moeilijk om te beoordelen hoe robuust de gekozen visie is in vergelijking met andere scenario’s.
Aanbevelingen en ontwerpprincipes
Om de doelen uit de toekomstvisie te bereiken, presenteert de Denktank tien aanbevelingen, verdeeld over drie thema’s:
- De grote vereenvoudiging: Minder bureaucratie, begrijpelijke regelgeving en vertrouwen in burgers en uitvoeringsorganisaties.
- Van gezondheidszorg naar kwaliteit van leven: Een verschuiving van zorgconsumptie naar preventie en welzijn.
- Een schoner land door normeren en beprijzen: Milieuvervuiling aanpakken door vervuilers te laten betalen en normeringen in te voeren
De Denktank heeft ook vijf ontwerpprincipes geformuleerd die richting geven aan beleidsontwikkeling:
- Uitvoerbaarheid: Simpel en begrijpelijk beleid dat werkt voor iedereen.
- Wederkerigheid: Een eerlijke balans tussen rechten en plichten.
- Weerbaarheid: Beleid dat voorbereid is op onverwachte gebeurtenissen.
- Batigheid: Een brede maatschappelijke afweging van kosten en baten.
- Samenhang: Consistentie en synergie tussen verschillende beleidsterreinen
Nederland in 2040 kan het best worden gezien als een hybride publicatie: een combinatie van een strategische visie, een toekomstverkenning en een beleidsagenda. Het overstijgt traditionele toekomststudies door te pleiten voor concrete acties en participatie, en biedt een waardevol voorbeeld voor zowel nationale als internationale toekomstgerichte beleidsinitiatieven.
Binnen het vakgebied van toekomstverkenning zou deze publicatie kunnen worden geclassificeerd als een exploratief en normatief toekomstscenario met elementen van strategie. Het combineert:
- Exploratie: Het verkent trends en prognoses om een beeld te schetsen van mogelijke toekomsten.
- Normativiteit: Het stuurt op wenselijke uitkomsten en definieert heldere doelen.
- Strategie: Het koppelt het toekomstbeeld aan praktische beleidsaanbevelingen.
De VNG neemt met dit initiatief een proactieve rol in door zelf met een toekomstvisie te komen in plaats van te wachten op een landelijke strategie. Dit kan worden geïnterpreteerd als een signaal naar de landelijke overheid: gemeenten willen niet langer alleen uitvoerders zijn van nationaal beleid, maar ook als volwaardige partners bijdragen aan langetermijnvisies en strategische keuzes. Het document reflecteert daarmee wellicht ook de frustratie over het gebrek aan daadkracht en cohesie in het nationale beleid.
De publicatie Nederland in 2040 is in veel opzichten betrouwbaar en objectief, vooral door de onderbouwing met data, prognoses en ontwerpprincipes. Tegelijkertijd is het onmiskenbaar ook een beleidsstuk dat de belangen van gemeenten naar voren brengt en een politieke agenda promoot. Dit hoeft de waarde van het document niet te verminderen, maar vraagt wel om een kritische lezing, waarbij de context en de betrokken partijen worden meegenomen in de interpretatie. Het is geen puur academische studie, maar eerder een strategisch beleidsdocument met een duidelijke maatschappelijke missie.
De publicatie is in verschillende delen te lezen op de website toekomstnederland2040.nl