Bron: Rathenau Instituut, Geopolitiek in wetenschapsbeleid. Dilemma’s bij het mobiliseren van onderzoek, 15 januari 2026.
De kern
Geopolitiek wetenschapsbeleid staat inmiddels hoog op de agenda: oorlog in Europa, de opkomst van nieuwe wereldmachten en toenemende spanningen veranderen de inhoud en organisatie van wetenschappelijk onderzoek. Nederland en andere NAVO-landen investeren fors meer in defensiegerelateerd onderzoek; internationale samenwerking wordt kritischer bekeken; ongebonden en klimaatonderzoek lijken aan prioriteit te verliezen terwijl onderzoek naar sleuteltechnologieën juist meer aandacht krijgt. Deze verkenning brengt in kaart hoe beleidsmakers deze verschuiving duiden, en wat de gevolgen zijn voor het wetenschapssysteem.
Acht perspectieven op geopolitiek wetenschapsbeleid
Uit de verkenning volgen acht perspectieven van waaruit partijen de geopolitieke situatie duiden en vertalen naar beleid: strategische autonomie, technologische soevereiniteit, concurrentievermogen, nationale veiligheid, kennisveiligheid, duurzaamheidstransities, academische vrijheid, en wetenschapsdiplomatie. Elk perspectief heeft eigen aannames over wat wetenschap kan en moet zijn, en dus eigen implicaties voor het wetenschapssysteem.
Strategische autonomie — het vermogen van Nederland en de EU om, samen met internationale partners, op basis van eigen inzichten nationale belangen en publieke waarden te borgen. Pleit voor hogere R&D-budgetten en strategische niches (zoals het ASML-ecosysteem) om minder kwetsbaar te zijn voor rivaliserende machtsblokken.
Technologische soevereiniteit — het vermogen om zelf technologie te ontwikkelen voor vitale functies als zorg, voedsel en veiligheid, zonder eenzijdige afhankelijkheid. Overlapt sterk met strategische autonomie, maar is meer naar binnen gericht: eigen capaciteit opbouwen in plaats van geopolitieke machtsposities innemen.
Concurrentievermogen — de mate waarin Nederland en de EU aantrekkelijkere producten, diensten en kennis kunnen bieden dan concurrerende landen — een perspectief dat een boost kreeg door het Draghi-rapport. Pleit voor hogere R&D-uitgaven, publiek-private samenwerking en een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor kennisintensieve bedrijven.
Nationale veiligheid — het vermogen van de overheid om burgers, economie en instellingen te beschermen tegen interne en externe dreigingen. Prioriteert onderzoek voor defensie en het voorkomen van kennisoverdracht die de veiligheid kan schaden; kent het risico van een zero-sum wedloopdenken.
Kennisveiligheid — gericht op het voorkomen van ongewenste kennisoverdracht (spionage, oneigenlijke beïnvloeding) in wetenschappelijk onderzoek. Centraal staat de leidraad ‘open waar kan, gesloten waar moet’, uitgewerkt in onder meer de Nationale Leidraad Kennisveiligheid en een aankomende screeningswet voor onderzoekers.
Duurzaamheidstransities (maatschappelijke opgaven) — wetenschap mobiliseren voor grote uitdagingen als klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en gezondheid. De centrale vraag is hoe geopolitieke verschuivingen de ruimte en prioriteiten voor dit missiegedreven onderzoek beïnvloeden — winnen veiligheid en soevereiniteit het van duurzaamheid, of juist niet?
Academische vrijheid — het beginsel dat wetenschappers en instellingen vrij onderzoek kunnen doen, publiceren en onderwijzen. Staat op gespannen voet met perspectieven die meer sturing of restricties bepleiten, en krijgt hernieuwde aandacht door druk op de wetenschap in onder meer de Verenigde Staten.
Wetenschapsdiplomatie — de praktijken waarin wetenschap en diplomatie samenkomen — wetenschap vóór diplomatie, wetenschap in diplomatie, en diplomatie vóór wetenschap. Wetenschap wordt hierin zowel ingezet als machtsmiddel als als brug voor internationale samenwerking, zoals bij CERN en het IPCC.
De vijf kerndilemma’s
Open wetenschap versus militaire belangen — de implicaties van groeiende defensiebudgetten voor onderzoek.
Europese coördinatie versus nationaal wetenschapsbeleid — de verhouding tussen EU- en nationale sturing.
Gericht versus ongebonden onderzoek — moet het wetenschapssysteem meebewegen met politieke wensen en maatschappelijke behoeften?
Veiligheid versus duurzaamheid — kunnen onderzoek voor veiligheidsopgaven en duurzaamheidsopgaven naast elkaar bestaan?
Wel of niet samenwerken met onvrije landen — onder welke voorwaarden is internationale samenwerking met landen zonder gedeelde democratische waarden wenselijk?
Observaties voor toekomstverkenners:
Dit is een methodologisch interessant voorbeeld van perspectieven-mapping als alternatief voor scenariodenken: in plaats van toekomstbeelden te schetsen, worden de aannames blootgelegd die vandaag al onder verschillende beleidskeuzes liggen. Inhoudelijk sluit dit direct aan bij de bredere trend van geopolitisering die ook in de NIC Global Trends-reeks en het HCSS-essay over klimaatgeopolitiek naar voren komt: wetenschap wordt, net als kritieke grondstoffen en technologie, steeds nadrukkelijker een geopolitiek instrument in plaats van een neutraal, mondiaal publiek goed.
Methodologisch gezien valt verder op dat (zoals ook in het rapport wordt aangegeven) het gaat om een “verkenning” die in kaart brengt hoe beleidsmakers de huidige geopolitieke situatie nú duiden. Met als doel een basis te leggen voor het politieke debat en als vervolgstap “deze strategische vragen en dilemma’s verder uit te werken in handelingsperspectieven”. Er wordt voor de perspectieven dus geen tijdhorizons genoemd en het is onduidelijk hoe ver in de toekomst de geschetste beelden zich zouden kunnen voltrekken. Deze verkenning van geopolitiek wetenschapsbeleid is dus vooral gericht op het voeden van beleid op korte/middellange termijn.
Bron:
Nederlandse publicatie: Rathenau Instituut, Geopolitiek wetenschapsbeleid
Engelstalige versie: Geopolitics and science policy
