Bron: Rathenau Instituut, drieluik Van digitale afhankelijkheid naar digitale autonomie: deel 1 Achter de macht van big tech; deel 2, de praatplaat Digitale afhankelijkheid en deel 3 Koers zetten richting digitale autonomie, beide 9 juli 2025.
De kern
Publieke organisaties in onderwijs, zorg en overheid digitaliseren overwegend met diensten van big tech-bedrijven, en raken daardoor steeds afhankelijker, met verlies van regie over hun eigen kernprocessen tot gevolg. Dit blog bespreekt deel 1 en deel 3 van het Rathenau-drieluik Van digitale afhankelijkheid naar digitale autonomie: deel 1 verklaart waarom big tech zo’n dominante positie heeft, deel 3 biedt concrete handelingsopties om daar iets aan te doen. Deel 2 van het drieluik, de praatplaat Digitale afhankelijkheid in beeld, brengt in vijf publieke domeinen, onderwijs, wetenschap, gezondheidszorg, overheid en nieuwsmedia, in kaart hoe die afhankelijkheid er in de praktijk uitziet.
Deel 1: waar komt de macht van big tech vandaan?
Drie mechanismen versterken elkaar. Zelfversterkende effecten: netwerk-, schaal- en leereffecten maken gevestigde platformen steeds groter (winner-takes-all). Machtsmiddelen: een hoge concentratie van kapitaal, rekenkracht, data en technologische expertise geeft een gunstige uitgangspositie om naar nieuwe markten uit te breiden. Strategieën: horizontale en verticale overnames, het afschermen van data, en de inzet van politieke macht bestendigen de positie verder. Big tech-bedrijven hebben zo een centrale positie verworven in meerdere lagen van de digitale stack, het geheel van grondstoffen, chips, software en hardware dat nodig is om digitale systemen te laten draaien. Het rapport wijst er expliciet op dat de toenadering tussen de Amerikaanse regering-Trump en big tech, samen met de groeiende inzet van AI, deze machtsconcentratie eerder versterkt dan afzwakt.
Deel 2: digitale afhankelijkheid in beeld
Deel 2 van het drieluik is geen doorlopend rapport maar een praatplaat: een visueel overzicht dat de aanwezigheid van big tech-bedrijven in vijf publieke domeinen in kaart brengt, namelijk onderwijs, wetenschap, gezondheidszorg, overheid en nieuwsmedia en journalistiek. Het Rathenau Instituut gebruikt deze plaat als gespreksmiddel om beleidsmakers en publieke organisaties concreet te laten zien waar de afhankelijkheid zit, en om het gesprek daarover op gang te brengen. De plaat is te downloaden als pdf en is ook in een tekstuele versie te raadplegen.
Deel 3: wat kunnen overheden eraan doen?
Vier categorieën handelingsopties: koop anders in (andere keuzes bij inkoop van digitale diensten), creëer een gelijk speelveld (voorwaarden die alternatief aanbod stimuleren en overstappen vergemakkelijken), breng de kennispositie op orde (beter zicht op bestaande afhankelijkheden en risico’s), en kies een route naar digitale autonomie (een politieke keuze over het gewenste niveau van autonomie, de rol van markt versus overheid, en van Nederland versus Europa).
Interessante observaties voor toekomstverkenners
Deel 1 en deel 3 van dit drieluik combineren een heldere machtsanalyse (vergelijkbaar met hoe kritieke grondstoffen worden geanalyseerd in het HCSS-essay Intersecting Futures) met concrete handelingsopties, een sterk voorbeeld van hoe je van diagnose naar beleidsopties komt. Deel 2, de praatplaat, voegt daar een toegankelijke, visuele laag aan toe die vooral bedoeld is om het gesprek met beleidsmakers op gang te brengen. Het geheel sluit ook aan bij de eerdere KPMG-blog over kapitaalconcentratie: waar die ging over concentratie van investeringskapitaal, gaat dit over concentratie van digitale infrastructuurmacht, twee kanten van dezelfde bredere trend.
Mogelijke tags: big tech, digitale autonomie, digitale afhankelijkheid, machtsconcentratie, digitale stack, inkoopbeleid.
Bronnen:
