RIVM (2024): Volksgezondheids Toekomstverkenning (VTV) 2024 – Kiezen voor een gezonde toekomst.

Door

27/11/2024

De Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2024 (VTV-2024) is een publicatie van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) die elke vier jaar verschijnt. Het doel van de VTV-2024 is om een vooruitblik te geven op ontwikkelingen in de volksgezondheid en zorg in Nederland tot 2050. Deze verkenning dient als basis voor landelijk en lokaal gezondheidsbeleid en is bedoeld voor beleidsmakers, onderzoekers, professionals en geïnteresseerde burgers.

Doel en doelgroep

De VTV-2024 beoogt antwoord te geven op vragen als: Wat komt er de komende dertig jaar op ons af? Hoe gezond zijn we in 2050? Welke aandoeningen komen dan veel voor en hoeveel ouderen telt ons land? Door deze vragen te beantwoorden, schetst de VTV een breed beeld van de toekomst van gezondheid en zorg in Nederland. Het rapport kijkt niet alleen naar cijfers, maar ook naar de betekenis daarachter en betrekt de visie van burgers op de toekomst van zorg en gezondheid.De primaire doelgroepen van de VTV-2024 zijn:

Beleidsmakers op landelijk, regionaal en lokaal niveau
Onderzoekers en wetenschappers
Professionals in de gezondheidszorg
Geïnteresseerde burgers

Het uitbrengen van de VTV behoort tot de wettelijke taken van het RIVM en wordt elke vier jaar in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport uitgevoerd.

Belangrijke trends en ontwikkelingen

De VTV-2024 identificeert verschillende impactvolle maatschappelijke ontwikkelingen die van invloed zijn op de toekomstige volksgezondheid en zorg. Deze zijn de basis voor het trendscenario:

Vergrijzing van de samenleving

De vergrijzing zet door, met grote gevolgen voor de volksgezondheid:

In 2050 zullen er ongeveer 4,8 miljoen 65-plussers zijn, waarvan 1,94 miljoen 80 jaar of ouder.
De levensverwachting stijgt naar verwachting tot 86,5 jaar in 2050.
De kans om 100 te worden neemt toe van 1,3% in 2022 tot 4% in 2050.
De gezonde levensverwachting neemt ook toe, maar blijft 10 tot 18 jaar lager dan de totale levensverwachting.

Toenemende diversiteit

De samenleving wordt diverser, met een groter aandeel mensen met een migratieachtergrond en toenemende sociaaleconomische verschillen. Dit leidt tot andere en meer diverse behoeften op het gebied van wonen, zorg en preventie.

Klimaatverandering

Klimaatverandering wordt gezien als de grootste wereldwijde uitdaging voor de gezondheid deze eeuw. Nederland krijgt te maken met:

Hogere temperaturen en meer hittegolven
Periodes van droogte en extreme neerslag
Gevolgen voor drinkwater, zwemwater en voedselvoorziening
Noodzaak voor klimaatbestendige woningen en aanpassingen in de leefomgeving

Infectieziekten

De coronapandemie heeft het belang van paraatheid voor (nieuwe) infectieziekten onderstreept. Factoren die hierbij een rol spelen zijn:

Vergrijzing maakt de bevolking kwetsbaarder voor bepaalde infectieziekten
Klimaatverandering kan leiden tot nieuwe vectoren voor infectieziekten
Indirecte maatschappelijke impact van pandemieën, zoals effecten op mentale gezondheid

Digitalisering

Digitalisering biedt kansen en risico’s voor de volksgezondheid:

Mogelijke oplossingen voor personeelstekorten in de zorg
Ethische dilemma’s rondom privacy en rechtvaardigheid
Invloed op mentale gezondheid, vooral bij jongeren

Het Trendscenario

Het Trendscenario is een kernonderdeel van de VTV-2024. Het beschrijft hoe de volksgezondheid en zorg zich de komende 25 jaar ontwikkelen als historische trends zich voortzetten zonder nieuw of aanvullend beleid. Belangrijke bevindingen uit het Trendscenario zijn:

Gezondheid en leefstijl

Het aantal mensen met een chronische aandoening stijgt van 10,5 naar 12 miljoen in 2050.
Dementie wordt de aandoening met de grootste ziektelast in 2050, met een toename van 150%.
Overgewicht neemt toe: 64% van de Nederlanders heeft in 2050 overgewicht, tegenover 50% in 2022.
Eenzaamheid stijgt met 800.000 mensen naar 7,6 miljoen in 2050.
Psychische klachten nemen toe, vooral onder jongeren en jongvolwassenen.

Zorg

De zorguitgaven stijgen naar verwachting tot meer dan 200 miljard euro in 2050.
Het aandeel van het BBP dat aan zorg wordt besteed, loopt op van 11% in 2023 tot 15% in 2050.
De vraag naar zorg neemt toe in alle leeftijdsgroepen, maar vooral bij 75-plussers.
Personeelstekorten in de zorg worden een steeds grotere uitdaging.

Leefomgeving en klimaat

Klimaatverandering heeft toenemende impact op gezondheid, vooral voor kwetsbare groepen.
Aanpassingen in de leefomgeving zijn nodig om klimaatbestendig te worden en gezondheid te bevorderen.

In december 2023 verscheen al een trendanalyse in het kader van de VTV 2024: ‘Opgaven voor volksgezondheid en zorg op weg naar 2050. Vooruitblik Volksgezondheid Toekomstverkenning 2024’.

Andere scenario’s

In de beschikbare bronnen wordt niet expliciet melding gemaakt van andere scenario’s naast het Trendscenario. De VTV-2024 lijkt zich te concentreren op dit ene scenario om de belangrijkste maatschappelijke opgaven voor de toekomst te identificeren. In de VTV uit 2014 is gewerkt met maatschappelijke perspectieven op de betekenis van gezondheid. In deze editie van de VTV zijn die perspectieven geactualiseerd – zo is te lezen in het achtegronddocument – maar die worden niet beschreven in de publicatie. Wel wordt vermeld dat de geactualiseerde perspectieven zijn gebruikt bij het ontwikkelen van handelingsopties voor de VTV-2024.De handelingsopties zijn ontwikkeld samen met stakeholders en de Burgerraad. In workshops hebben zij gekeken naar aanpakken voor de drie hoofdthema’s (gezondheid en leefstijl, zorg en ondersteuning, en klimaat en leefomgeving) vanuit deze geactualiseerde perspectieven.

Opgaven voor de toekomst

Op basis van het Trendscenario identificeert de VTV-2024 enkele belangrijke opgaven:

Naast ziektepreventie en zorg is meer aandacht nodig voor gezondheidsbevordering, ook voor mensen met chronische aandoeningen en beperkingen.
De voedsel- en leefomgeving moet gezond gedrag stimuleren om de toename van overgewicht tegen te gaan.
Verbetering van de mentale gezondheid, vooral bij jongeren, vraagt om dringende aandacht.
Het terugdringen van gezondheidsachterstanden blijft een belangrijke opgave, waarbij financiële bestaansonzekerheid een rol speelt.
De zorg moet worden voorbereid op een sterk toenemende vraag, vooral in de ouderenzorg en bij complexe aandoeningen zoals dementie.

De VTV-2024 benadrukt dat een standvastig gezondheidsbeleid nodig is om deze opgaven aan te pakken. Dit beleid moet lange tijd worden volgehouden en rekening houden met diverse factoren zoals armoede en slechte woonomstandigheden. Evaluatie van het beleid is belangrijk om lessen te trekken voor de toekomst.Door deze brede blik op de toekomst van volksgezondheid en zorg biedt de VTV-2024 beleidsmakers, professionals en burgers handvatten om zich voor te bereiden op de uitdagingen die voor ons liggen. Het rapport onderstreept dat keuzes die nu gemaakt worden, bepalend zijn voor een gezonde toekomst van Nederland.

Visie van burgers

De visie van burgers op de toekomst van zorg en gezondheid heeft een belangrijke rol gespeeld in deze VTV-2024. Dit blijkt uit de volgende punten:

Er is een Burgerraad en een Burgerpanel opgericht en deze zijn geconsulteerd specifiek voor deze VTV. De Burgerraad bestond uit 30 mensen van verschillende leeftijden en achtergronden, het Burgerpanel omvatte een grotere groep van ruim 560 mensen.
De Burgerraad fungeerde als een belangrijke gesprekspartner tijdens het maken van de VTV. Er werden gesprekken gevoerd en samen gewerkt aan vragen rondom de diverse VTV-thema’s. Ook konden burgers zelf vragen inbrengen.
Het Burgerpanel werd schriftelijk geconsulteerd via enquêtes, wat een nog bredere blik opleverde.
Naast de Burgerraad zijn ook jongeren specifiek geraadpleegd. In zeven bijeenkomsten vertelden 41 jongeren en jongvolwassenen over hun verwachtingen voor hun gezondheid, zorg en leefomgeving in 2050.
De handelingsopties in deze VTV zijn mede ontwikkeld samen met de Burgerraad. In workshops hebben zij gekeken naar aanpakken voor de drie hoofdthema’s: gezondheid en leefstijl, zorg en ondersteuning en klimaat en leefomgeving.

Door deze uitgebreide betrokkenheid van burgers heeft de VTV-2024 niet alleen een wetenschappelijke basis, maar ook een sterke maatschappelijke verankering gekregen in de visies en verwachtingen van Nederlandse burgers over de toekomst van zorg en gezondheid.

De VTV 2024 is te lezen op de website van het RIVM.

Wat opvalt in de VTV 2024

De VTV wordt al sinds 1993 elke vier jaar (ongeveer) gepubliceerd door het RIVM. Voor toekomstverkenners is het dus ook interessant om te bekijken wat deze editie uit 2024 anders maakt dan de voorgaande edities. Dit viel ons op:

Klimaatverandering krijgt meer aandacht in deze editie. Hoewel het onderwerp in eerdere VTV’s al werd genoemd, is er nu een aparte themaverkenning gewijd aan “Een gezonde leefomgeving in een veranderend klimaat”.
De lange termijn impact van de coronapandemie wordt meegenomen in deze editie, wat uiteraard nieuw is ten opzichte van eerdere VTV’s.
Het trendscenario lijkt inhoudelijk vergelijkbaar met vorige edities, maar is geactualiseerd met de meest recente data en inzichten.
Er lijkt meer nadruk te liggen op de verwevenheid tussen het zorgdomein en het sociaal domein, met aandacht voor onderwerpen als bestaanszekerheid en de impact daarvan op gezondheid.

Verdieping: themaverkenningen

In het kader van de VTV 2024 zijn drie themaverkenningen gepubliceerd: naar zorg, naar klimaatverandering en naar generaties. Hieronder vind je van elke thema verkenning een korte samenvatting:

Themaverkenning ‘Zorg en sociaal domein’

Belangrijkste trends die genoemd worden in de themaverkenning “Zorg en sociaal domein”:

Toenemende en complexer wordende zorgvraag:

Stijging van het aantal mensen met chronische aandoeningen
Toename van multimorbiditeit (meerdere aandoeningen tegelijk)
Groei van polyfarmacie (gebruik van meerdere geneesmiddelen)

Groeiende personele schaarste in de zorg:

Toenemende personeelstekorten
Druk op toegankelijkheid en kwaliteit van zorg

Toenemende druk op zelfredzaamheid:

Ouderen langer zelfredzaam, maar ook meer ondersteuning nodig
Groeiende vraag naar mantelzorg
Kleiner wordend (mantelzorg)netwerk

Verdergaande digitalisering in de zorg:

Toename van e-health en zorg op afstand
Groeiende rol van technologie en data

Belangrijkste voorspellingen:

Levensverwachting stijgt naar 86,4 jaar in 2050
Aantal mensen met dementie verdubbelt bijna naar 506.000 in 2050
Aantal mensen met artrose stijgt naar 3 miljoen in 2050
Percentage mensen met 3+ chronische aandoeningen stijgt naar 21,9% in 2050
In 2050 hebben tweemaal zoveel mensen mantelzorg nodig
Het aantal potentiële mantelzorgers neemt af richting 2050

De themaverkenning richt zich primair op het beschrijven van trends en het doen van voorspellingen op basis van een trendscenario, zonder alternatieve toekomstscenario’s uit te werken.

Themaverkenning ‘Gezonde generaties’

Belangrijkste trends genoemd in de themaverkenning “Gezonde Generaties”:

Mentale gezondheid jongeren:

Stijgende trend in emotionele problemen, vooral bij meisjes
Toename van psychische klachten bij jongvolwassenen
Groeiende mentale druk door school en studie

Leefstijl jongeren:

Afname in sportdeelname onder 12- tot 18-jarigen
Toename in zittend gedrag
Stijging van overgewicht en obesitas

Mentale gezondheid vijftigplussers:

Geleidelijke toename van eenzaamheid
Stijging van psychische klachten

Leefstijl vijftigplussers:

Lichte stijging in voldoen aan Beweegrichtlijnen
Toename van overgewicht en obesitas
Daling in overmatig alcoholgebruik

Belangrijkste voorspellingen:

De mentale gezondheid van de huidige jongeren zal in 2050 gelijk blijven of licht verbeteren
Overgewicht onder de huidige jongeren zal verder stijgen richting 2050
De mentale gezondheid van de huidige vijftigplussers zal in de toekomst afnemen
Overgewicht zal een grote impact hebben op de toekomstige gezondheid van de huidige vijftigplussers
Het aantal eenzame mensen van 75 jaar en ouder zal in de toekomst stijgen
De vraag naar mantelzorg zal blijven stijgen, vooral onder 75-plussers

Er worden ook in deze themaverkenning naast het trendscenario geen expliciete alternatieve scenario’s genoemd.

Themaverkenning ‘Naar een gezonde leefomgeving in een veranderend klimaat’

Dit rapport van het RIVM beschrijft de verwachte effecten van klimaatverandering en ruimtelijke ontwikkelingen op de volksgezondheid in Nederland richting 2050. Dit zijn de belangrijkste trends en voorspellingen:

Klimaatverandering

De gemiddelde temperatuur in Nederland is sinds 1901 met ruim 2°C gestegen en zal verder toenemen.
Er komen meer hittegolven, periodes van droogte en extreme neerslag.
Het aantal zomerse en tropische dagen neemt toe.

Gezondheidseffecten

Hittegolven leiden tot meer vroegtijdige sterfte, vooral bij 75-plussers en chronisch zieken.
Bij sterke klimaatverandering (hoge uitstoot scenario) worden in 2100 ongeveer 10.200 extra sterfgevallen door warmte verwacht.
Het pollenseizoen wordt langer en heviger, wat leidt tot meer hooikoortsklachten.
Er is een verhoogd risico op infectieziekten overgedragen door muggen.
Huidkanker neemt toe door meer blootstelling aan UV-straling.
Meer mensen krijgen mentale problemen door extreme weersgebeurtenissen.

Ruimtelijke ontwikkelingen