In december 2022 presenteerde het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) de toekomstverkenning “De toekomst in meervoud.” Deze verkenning is een reactie op de groeiende behoefte om na te denken over de sociale en culturele ontwikkelingen in Nederland tegen de achtergrond van de veranderende verhouding tussen beleid en burgers.
Doel en doelgroep van de verkenning
Het doel van deze toekomstverkenning is om te verkennen hoe de Nederlandse samenleving er in 2050 uit zou kunnen zien, met een specifieke focus op de implicaties voor de relatie tussen beleid en burgers. Deze verkenning is een gedachtenexercitie die bedoeld is om het gesprek over de toekomst te stimuleren. De doelgroep omvat beleidsmakers, onderzoekers, en het bredere publiek dat geïnteresseerd is in de ontwikkeling van de samenleving.
Aanpak en methodologie
De contouren van deze verkenning zijn tot stand gekomen in een workshop geleid door de Universiteit Utrecht. Een groep onderzoekers heeft in drie stappen nagedacht over de belangrijkste waarden en trends die de verhouding tussen beleid en burgers beïnvloeden. De stappen omvatten:
- Identificatie van belangrijke waarden en doelen in de burger-beleid verhouding.
- Bepaling van de belangrijkste trends en krachten die deze verhouding beïnvloeden.
- Selectie van twee ontwikkelingen om te brainstormen over de mogelijke toekomst.
Het resultaat is een set van vier toekomstbeelden die elk een andere combinatie van informatiestromen en sociale cohesie weergeven.
Trends in de samenleving
De toekomstverkenning identificeert twee belangrijke trends die de basis vormen voor de geschetste scenario’s:
- Informatiestromen: De manier waarop informatie wordt aangeboden en geconsumeerd is cruciaal. De verkenning vraagt zich af of de informatiestromen eenzijdig, pluriform of meervoudig zijn, en hoe dit het gedrag van burgers beïnvloedt.
- Sociale cohesie: De mate van verbondenheid tussen sociale groepen en de verantwoordelijkheidsgevoelens voor elkaar zijn essentieel. De verkenning onderzoekt hoe sociale banden binnen en tussen groepen kunnen veranderen.
Vier toekomstbeelden
Op basis van deze twee trends zijn er vier toekomstbeelden ontwikkeld:
Diversiteit troef: In dit scenario is er een inclusieve samenleving waar zowel het aanbod als het gebruik van informatie breed en veelzijdig is. Er is een sterke sociale samenhang, waarbij mensen elkaar ondersteunen ongeacht hun achtergrond.
Hegemonie van het midden: Dit beeld schetst een samenleving waarin de grootste gemene deler dominant is. Informatie is eendimensionaal, en afwijkingen van de norm leiden tot sociale isolatie.
Zuilen 2.0: In deze variant leven verschillende groepen naast elkaar, met sterke interne banden maar zwakke externe banden. De samenleving is opgedeeld in identitaire zuilen, waarbij elke groep zijn eigen normen en waarden hanteert.
Zwermen: Dit scenario beschrijft een fluïde samenleving met fluctuaties in groepsidentificaties. Er is veel informatie beschikbaar, maar het gebruik is gesegmenteerd, wat leidt tot wantrouwen in informatie van buiten de eigen groep.
Thema’s voor scenario-vergelijking
De scenario’s zijn verder uitgewerkt voor verschillende thema’s om een gedetailleerde vergelijking mogelijk te maken. De geselecteerde thema’s zijn:
- Rol overheid
- Vrijheid
- Responsiviteit
Daarnaast is ook een vergelijking gemaakt tussen de scenario’s wat betreft de vraagstukken voor beleid die ze oproepen:
- Wat kan de overheid doen om hier te komen?
- Welke spanningen roept dat op?
Deze thema’s bieden een gestructureerde basis voor het vergelijken van de toekomstbeelden, en stimuleren daarmee het gesprek over de mogelijke implicaties van de scenario’s.
Bijzondere kenmerken van deze verkenning
Een opvallend aspect van deze verkenning is dat deze niet is gebaseerd op empirisch onderzoek of uitgebreide literatuurstudies, in tegenstelling tot de meeste publicaties van het SCP. Het is eerder een gedachtenexperiment dat bedoeld is om strategisch beleid en de burgerperspectieven verder te verkennen. Deze aanpak biedt ruimte voor creativiteit en discussie.
Presentatievorm en reikwijdte
De toekomstverkenning kijkt vooruit naar het jaar 2050. De bevindingen worden gepresenteerd in een rapport, aangevuld met visuele elementen zoals infographics en interactieve elementen op de website van het SCP. Dit maakt de informatie toegankelijk en stimuleert de interactie met het publiek. Er is een ‘publicatie’ document beschikbaar met een samenvatting in infographics en een ‘essay’ document waarin ook wordt ingegaan op de methode en aanpak.
Belangrijkste bevindingen
De belangrijkste bevindingen van de verkenning omvatten:
- Verhouding tussen beleid en burgers: De toekomstbeelden benadrukken dat de verhouding tussen beleid en burgers niet statisch is, maar dynamisch en onderhevig aan verandering. De rol van de overheid varieert van een faciliterende rol tot een meer sturende rol, afhankelijk van het gekozen scenario.
- Vrijheid en responsiviteit: Elk toekomstbeeld heeft implicaties voor de vrijheid van burgers en de responsiviteit van beleid. In een inclusieve samenleving (Diversiteit troef) is er meer ruimte voor zelforganisatie en participatie van burgers, terwijl in de ‘Hegemonie van het midden’ de vrijheid mogelijk wordt ingeperkt.
- Maatschappelijke uitdagingen: De verkenning erkent dat er grote en complexe maatschappelijke vraagstukken zijn, zoals klimaatverandering en stijgende zorgkosten, die alle scenario’s zullen beïnvloeden. De afstand tussen beleid en burgers kan gevolgen hebben voor de legitimiteit van beleid en de instituties die dit beleid bepalen.
Conclusie
De toekomstverkenning van het SCP biedt waardevolle inzichten in de mogelijke ontwikkelingen van de Nederlandse samenleving en de relatie tussen beleid en burgers. Door het presenteren van vier uiteenlopende toekomstbeelden wordt een basis gelegd voor verdere discussies over de verantwoordelijkheden van de overheid en de rol van burgers in de toekomst.
De publicatie ‘De toekomst in meervoud’ is te downloaden op de website van het SCP