De horizonscan welvaart en leefomgeving van het PBL, in samenwerking met het CPB, biedt een uitgebreide toekomstverkenning van trends die de Nederlandse welvaart en leefomgeving beïnvloeden. In 2006 publiceerden het CPB en de voorlopers van het PBL (MNP en RPB) de scenariostudie Welvaart en Leefomgeving (WLO), die langetermijnontwikkelingen op het gebied van welvaart en leefomgeving verkent. In 2011 bracht het PBL een regionale en geactualiseerde uitwerking uit, gericht op wonen, werken en mobiliteit. De WLO bestond uit vier scenario’s die de onzekerheden rondom cruciale ontwikkelingen tot 2040 in kaart brachten. Deze studie werd breed ingezet door overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties om beleidsopgaven te verkennen en investeringsbeslissingen te toetsen. Er zijn inmiddels diverse redenen om een nieuwe WLO uit te voeren, zoals recente wetenschappelijke inzichten, de economische crisis en nieuwe beleidsvraagstukken, waaronder de vastgelopen woningmarkt. Het ministerie van IenM heeft PBL en CPB daarom gevraagd een nieuwe WLO te ontwikkelen, gepland voor 2015. Voordat deze scenariostudie van start gaat, is deze horizonscan opgezet als voorstudie.
Trends in de publicatie
De horizonscan identificeert mondiale en nationale trends die cruciaal zijn voor de toekomst van Nederland.
Internationale trends
- Bevolkingsgroei en vergrijzing: De wereldbevolking groeit langzamer en vergrijst. Vooral in westerse landen stopt de bevolkingsgroei.
- Economische verschuiving: Het economische zwaartepunt verschuift naar opkomende economieën zoals China, India en Brazilië, ten koste van de westerse landen.
- Globalisering: De toenemende internationale verweving van culturen en economieën verandert de economische structuren, met onduidelijkheid over hoe ver deze globalisering zal gaan.
- Institutionele hervormingen: In opkomende economieën vinden ingrijpende institutionele hervormingen plaats, maar deze landen nemen niet per se westerse waarden over, wat de invloed van het westerse perspectief vermindert.
- Urbanisatie: De urbanisatie neemt wereldwijd toe, met sterke groei van steden buiten de westerse wereld.
- Milieudruk en schaarste: Groei van bevolking en economie verhoogt de druk op milieukwaliteit, energie, grondstoffen, biodiversiteit, water en voedselvoorziening, vooral in ontwikkelende landen.
- Klimaatverandering: De effecten van klimaatverandering zullen in veel regio’s leiden tot schaarste, politieke spanningen en verminderde veiligheid.
- Technologische innovaties: Innovaties op het gebied van digitale media, biotechnologie, nanotechnologie en robotica veranderen de wereld ingrijpend, hoewel het lastig is de precieze effecten te voorspellen.
- Macht en migratie in Europa: Europa’s economische en politieke macht neemt af, maar blijft een aantrekkelijke regio voor migranten. Door vergrijzing en bevolkingskrimp heeft Europa behoefte aan goed opgeleide migranten.
- Onzekere energievoorziening: Europa blijft afhankelijk van energie-import uit soms instabiele landen, wat kan leiden tot geopolitieke spanningen.
Nationale trends
- Arbeidsproductiviteit: De productiviteit in Nederland is al lange tijd gestegen, maar de vraag is of deze groei zich op dezelfde manier voortzet in de komende decennia.
- Vergrijzing en bevolkingsafname: De bevolking in Nederland zal op termijn gaan krimpen en vergrijzen, waarbij de migratie en levensverwachting als onzekere factoren gelden.
- Huishoudensgroei: Het aantal huishoudens neemt nog toe, vooral door een stijging in oudere eenpersoonshuishoudens.
- Regionale verschillen: Delen van Nederland zullen te maken krijgen met bevolkingskrimp, wat tot toenemende regionale verschillen leidt.
- Vervagende scheidslijnen: Grenzen tussen werk en vrije tijd, werk en thuis, en tussen publiek en privé vervagen. Dit leidt tot nieuwe maatschappelijke en economische verhoudingen.
- Opleidingskloof: De kloof tussen hoog- en laagopgeleiden wordt groter, wat leidt tot sociale en economische ongelijkheid.
- Vertrouwen in politiek: Het vertrouwen in de politiek en samenleving blijft groot, maar de rol van de rijksoverheid verschuift.
- Stedelijke groei: Steden in Nederland groeien en ontwikkelen zich steeds meer als meerdere kernen, wat impact heeft op stedelijke planning en infrastructuur.
- Woningvoorraad: De toename van (eenpersoonshuishoudens) in steden vraagt om uitbreiding van de woningvoorraad.
- Bedrijfsvastgoed en kantorenmarkt: Er ontstaan langdurige overschotten op de markten voor bedrijfsvastgoed, kantoren en winkels.
- Transport en infrastructuur: Nieuwe vervoerswijzen worden niet voorzien; de elektrische auto blijft voorlopig geen volwaardig alternatief, maar automatische voertuigtechniek kan groeien. Autogebruik onder jongeren neemt af, terwijl luchtvaart en scheepvaart toenemen.
- Energieverbruik: Het energieverbruik in Nederland stabiliseert, maar fossiele brandstoffen blijven dominant en nemen niet snel af.
- Klimaatbeheersing: De geleidelijke veranderingen in het klimaat zijn voor Nederland beheersbaar, maar blijven een aandachtspunt voor beleid en investeringen.
Doel en doelgroep van de horizonscan
De horizonscan richt zich vooral op departementen van de Rijksoverheid die verantwoordelijk zijn voor de fysieke leefomgeving, maar is ook bedoeld voor provincies, gemeenten, waterschappen, maatschappelijke organisaties en bedrijven. Het doel is om de belangrijkste toekomstige ontwikkelingen te verkennen die invloed kunnen hebben op de welvaart en leefomgeving van Nederland.Het doel is om hen voor te bereiden op onzekerheden en ontwikkelingen die hun beleid en investeringen kunnen beïnvloeden.
Unieke kenmerken van deze publicatie
Wat deze horizonscan onderscheidt van eerdere publicaties, zoals de WLO uit 2006, is de bredere blik op lange termijntrends en de nadruk op onzekerheden die verder gaan dan de gebruikelijke tijdshorizonten van 2030 en 2040. Deze scan kijkt verder vooruit, tot 2050, en maakt gebruik van een literatuurstudie van diverse internationale en nationale bronnen. De publicatie biedt niet alleen kwantitatieve analyses maar bespreekt ook zogenaamde “what if” scenario’s die mogelijke trendbreuken verkennen. Dit maakt de scan bijzonder omdat het de onzekerheid van toekomstige ontwikkelingen expliciet adresseert.
Methode van trendanalyse
De trends in deze horizonscan zijn gebaseerd op een uitgebreide analyse van bestaande literatuur en studies van onder andere de Verenigde Naties, OECD en andere kennisinstellingen. De methode omvat een combinatie van kwantitatieve projecties en kwalitatieve scenario-analyses. Hierbij wordt gebruik gemaakt van verschillende scenario’s, zoals de Shared Socio-Economic Pathways (SSP), om onzekerheidsbandbreedtes in kaart te brengen en de impact van deze trends te evalueren. Ook wordt aandacht besteed aan de mogelijke gevolgen van deze trends voor Nederland, waarbij de nadruk ligt op de impact die niet direct door Nederland zelf te beïnvloeden is.
Vier onwaarschijnlijke trends
Een bijzonder aspect van deze publicatie is de opname van vier “wat als”-scenario’s die onwaarschijnlijk lijken, maar toch een grote impact kunnen hebben. Deze scenario’s zijn:
- Verlengde levensduur: Wat als Nederlanders gemiddeld 120 jaar oud zouden kunnen worden?
- Doorbraak in elektriciteitsopslag: Wat als opslagtechnologie voor elektriciteit veel efficiënter en compacter wordt, met een capaciteit die twintig keer beter is dan de huidige technologie?
- Steden aangestuurd door big data: Wat als steden efficiënter worden door gebruik van big data, wat ingrijpende gevolgen heeft voor ruimtelijke ordening en stedelijke infrastructuur?
- Toename van klimaatextremen: Wat als Nederland binnen 20 jaar geconfronteerd wordt met ernstige weer- en klimaatextremen?
Deze scenario’s zijn bedoeld om beleidsmakers te stimuleren om na te denken over de robuustheid van hun beleid en investeringen onder verschillende omstandigheden en toekomstbeelden.
Hier volgt een uitgebreidere samenvatting van elk van de vier “wat als” scenario’s uit de horizonscan welvaart en leefomgeving:
1. Verlengde levensduur (120 jaar)
Dit scenario onderzoekt de implicaties van een situatie waarin de gemiddelde levensverwachting in Nederland stijgt tot 120 jaar. De effecten hiervan zijn breed en ingrijpend:
- Gezondheidszorg: De zorgkosten zullen aanzienlijk toenemen, omdat de ouder wordende bevolking meer langdurige zorg en medische ondersteuning nodig zal hebben. Dit vraagt om innovatie in de gezondheidszorg en nieuwe vormen van preventieve zorg en technologie.
- Pensioenen: Een verlengde levensduur betekent ook een langere pensioenperiode. Het huidige pensioenstelsel zou niet voldoende zijn om deze periode financieel te dekken, waardoor er hervormingen nodig zijn, zoals later met pensioen gaan of het herzien van pensioenbijdragen.
- Arbeidsmarkt: Werken tot een hogere leeftijd wordt noodzakelijk, wat de dynamiek op de arbeidsmarkt verandert. Er zullen nieuwe beleidsmaatregelen nodig zijn om ouderen langer actief te houden en om de intergenerationele solidariteit te behouden.
- Woningmarkt en leefomgeving: Met een grotere oudere bevolking zal de vraag naar aangepaste en zorgvriendelijke woningen toenemen, wat gevolgen heeft voor ruimtelijke ordening en de inrichting van steden.
2. Doorbraak in elektriciteitsopslag
Dit scenario verbeeldt een technologische doorbraak waarbij de opslagcapaciteit van elektriciteit twintig keer efficiënter en compacter wordt dan de huidige technologie. De implicaties hiervan zijn enorm:
- Energietransitie: Goedkope en efficiënte energieopslag zou de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen drastisch verminderen en de integratie van duurzame energiebronnen zoals zon en wind versnellen.
- Infrastructuur: Met deze opslagtechnologie kunnen energieopslagsystemen op verschillende plekken worden geïnstalleerd, van woningen tot industriële gebieden, wat vraagt om nieuwe vormen van infrastructuur en netwerken.
- Economische impact: Dit zou leiden tot nieuwe bedrijfsmodellen en investeringen in de energie-industrie, met mogelijk een verschuiving in de economische macht naar landen die deze technologie ontwikkelen en implementeren.
- Milieuwinst: Efficiënte energieopslag kan ook de CO2-uitstoot drastisch verlagen, wat positieve gevolgen heeft voor klimaatdoelen en de overgang naar een duurzame economie.
3. Steden aangestuurd door big data
In dit scenario worden steden steeds meer aangestuurd door big data-technologieën, wat resulteert in efficiënter en effectiever stedelijk beheer. De belangrijkste aspecten zijn:
- Mobiliteit: Met de inzet van big data kunnen steden verkeersstromen optimaliseren, files verminderen en openbaar vervoer beter afstemmen op de behoefte van de inwoners.
- Energiebeheer: Data-gestuurde energievoorziening kan ervoor zorgen dat steden energieverbruik beter reguleren en verspilling verminderen, door bijvoorbeeld slimme netwerken en real-time monitoring.
- Ruimtelijke ordening: Door gegevens over bewonersgedrag en infrastructuur te analyseren, kunnen steden sneller en beter inspelen op de behoefte aan nieuwe voorzieningen en woningen.
- Privacy en ethiek: Hoewel de voordelen groot zijn, roept dit scenario ook vragen op over privacy, dataveiligheid en de controle over gegevens. Wie beheert deze data en hoe waarborg je de rechten van burgers in een volledig data-gedreven omgeving?
4. Toename van klimaatextremen
Dit scenario beschrijft de mogelijke effecten van een significante toename van extreme weer- en klimaatgebeurtenissen in Nederland binnen de komende 20 jaar. De implicaties hiervan zijn als volgt:
- Waterveiligheid: Extreme regenval, stormvloeden en zeespiegelstijging stellen het Nederlandse waterbeheer voor grote uitdagingen. Er is een versneld aanpassingsplan nodig voor dijken en waterinfrastructuur om overstromingen te voorkomen.
- Landbouw en voedselzekerheid: Meer hittegolven, droogtes en overstromingen hebben directe gevolgen voor de landbouwproductie. Aanpassing van gewassen en landbouwmethoden is noodzakelijk om de voedselzekerheid te waarborgen.
- Economie en infrastructuur: Klimaatextremen hebben ook invloed op de infrastructuur, zoals transportnetwerken en gebouwen die niet zijn ontworpen voor dergelijke omstandigheden. Dit kan economische schade veroorzaken en vraagt om robuustere infrastructuuroplossingen.
- Sociale impact: Toenemende klimaatextremen kunnen leiden tot meer ongelijkheid, vooral als kwetsbare groepen disproportioneel worden getroffen. Dit vraagt om beleid dat sociaal rechtvaardige aanpassingen en beschermende maatregelen stimuleert.
Hoe ver kijkt de horizonscan vooruit?
De publicatie richt zich specifiek op de periode tot 2050 en gaat daarbij verder dan veel andere studies die meestal een tijdshorizon van 2030 of 2040 hanteren. De gekozen horizon van 2050 biedt de mogelijkheid om structurele veranderingen en langetermijnontwikkelingen in kaart te brengen die pas na enkele decennia zichtbaar worden.
Presentatievorm en toegang
De horizonscan welvaart en leefomgeving is beschikbaar als rapport en kan gedownload worden via de website van het PBL. Deze uitgebreide publicatie biedt naast tekst ook visuele hulpmiddelen, zoals grafieken en tabellen, die de trends en scenario’s inzichtelijk maken.
Belangrijkste bevindingen
Enkele van de belangrijkste bevindingen uit het rapport zijn:
- Demografische verschuivingen: De bevolking in Nederland zal vergrijzen en krimpen, wat de arbeidsmarkt en de zorgvoorzieningen sterk zal beïnvloeden. Daarnaast groeit het aantal eenpersoonshuishoudens, vooral in stedelijke gebieden.
- Economische herstructurering: De toename van hoogopgeleide migranten zal nodig zijn om de vergrijzing en krimp van de beroepsbevolking op te vangen. Ook zullen internationale en nationale economische structuren sterk veranderen door globalisering en technologische innovatie.
- Klimaat- en milieuproblemen: De toename van wereldwijde klimaatveranderingen zal in Nederland leiden tot verhoogde risico’s, vooral op het gebied van waterveiligheid en infrastructuur.
- Technologie en innovatie: Hoewel technologische innovaties een grote potentie hebben om de economie en samenleving te veranderen, is het lastig te voorspellen welke innovaties op lange termijn het meest invloedrijk zullen zijn.
De Welvaart en Leefomgeving Horizonscan is te downloaden op de website van het PBL
Lees hier over de andere edities van de Ruimtelijke Verkenning:
RPB (2003): Scene; een kwartet ruimtelijke scenario’s voor Nederland
RPB, MNP en CPB (2006): Welvaart en leefomgeving, een scenariostudie voor Nederland in 2040
PBL (2011): Ruimtelijke Verkenning 2011 – Nederland in 2040, een land van regio’s
PBL en CPB (2013): Welvaart en Leefomgeving – Horizonscan
PBL (2023): Ruimtelijke Verkenning 2023 – Vier scenario’s voor de inrichting van Nederland in 2050